Documentaire: The Secret World of Lewis Carroll

Om het 150-jarig bestaan van Alice’s Adventures in Wonderland te vieren, zond de BBC in januari een documentaire uit over Lewis Carroll. De geheimzinnige titel The Secret World of Lewis Carroll deed vermoeden dat het om saillante details zou gaan uit het leven van de Engelse schrijver. Ik was een beetje bang dat de documentaire vooral zou focussen op hét onderwerp dat al stuk is getheoretiseerd, namelijk Carrolls vriendschappen met jonge kinderen. Helaas voor mij werd die angst bewaarheid …

NPG P7(26),Lewis Carroll (Charles Lutwidge Dodgson),by Lewis Carroll (Charles Lutwidge Dodgson)
Lewis Carroll in 1856, een zelfportret (bron).

Laten we voorop stellen dat Lewis Carroll (pseudoniem voor Charles Lutwidge Dodgson) zeker een interessante persoonlijkheid is waar freudiaanse theoretici voor in de rij staan om hem eens te analyseren. Hij was verlegen en sociaal niet erg vaardig, mede omdat hij stotterde. Met pen en papier wist hij dan wel weer raad en schreef veel gedichten, nonsens verhalen en raadsels – eerst binnen zijn familiekring, daarna ook voor tijdschriften. Een introverte persoonlijkheid roept natuurlijk snel vragen op, zeker als er vermeende relaties met jonge kinderen om de hoek komen kijken.

Alice in Wonderland cover
Cover van Alice’s Adventures in Wonderland uit 1898 (bron).

Voor je meteen op de barricaden staat en je boeken van Carroll op de brandstapel gooit, stel ik voor eens even te kijken naar wat de documentaire stelt en welke aanklachten of vermoedens Carroll ten deel vallen.

Veel van Carrolls dagboeken die hij bijhield vanaf 1855, zijn bewaard gebleven. In die dagboeken schrijft hij herhaaldelijk over zijn ‘child friends’, zijn vriendschappen met jonge kinderen. Een daar van waren Alice Liddell en haar twee zusjes Lorina en Edith, die hij ontmoette toen Alice vier jaar was. Zij waren de dochters van de deken van Christ Church (het college in Oxford waar Carroll wiskunde doceerde). Hij zette de Liddell zusjes meerdere malen op de foto, sommige in poses die wij nu verontrustend vinden. Een van die foto’s is er een van Alice, waarbij een deel van haar bovenlichaam ontbloot is. Het feit dat de foto door de veel oudere Carroll is genomen – hij was naast docent en later schrijver ook een enthousiaste fotograaf – vinden wij nu schokkend.

Waar de documentaire voornamelijk op inzoomt is echter een ‘nieuwe’ foto die is op gedoken en waarvan wordt vermoed dat het een foto is van Lorina Liddell. Op de foto is ze duidelijk begin pubertijd en wat meer: naakt. Het laatste kwartier van de documentaire wordt volledig in beslag genomen door de analyse van de foto waaruit wordt geconcludeerd dat de foto waarschijnlijk door Carroll is genomen en dat het om Lorina gaat.

NPG P991(10); Ina Liddell; Alice Liddell; Edith Mary Liddell by Lewis Carroll (Charles Lutwidge Dodgson)
De zusjes Liddell: Lorina (Ina), Alice en Edith, gefotografeerd door Lewis Carroll, 1858-1860 (bron). In het bezit van National Portrait Gallery.

Wat ik storend vond aan de documentaire is dat (1) dit onderwerp van Carrolls vriendschap met (jonge) meisjes al meerdere malen is uitgekauwd en herkauwd. Het is absoluut niet nieuw of schrikbarend meer. Zelfs de foto van Lorina Liddell, die iedereen op google kan vinden door op haar naam te zoeken, is geen nieuw ‘bewijsmateriaal’ dat erop wijst dat Carroll pedofiele gevoelens had. Dit was allemaal al bekend.

En (2) omdat dit al lang bekend en geanalyseerd was,  is ook wel duidelijk dat we het niet weten. Er ontbreken een aantal jaren uit Carrolls dagboeken en een paar losse pagina’s, waardoor we zijn verhaal en relatie met de Liddell familie niet goed kunnen reconstrueren. Nog voordat Alice’s Adventures in Wonderland werd gepubliceerd in 1865, gebeurde er iets waardoor Carrolls relatie met de familie verwaterde. We weten niet wat, maar het is natuurlijk gemakkelijk te geloven dat hij avances maakte naar een van de meisjes toe.

Maar: we weten het niet. Het is het werk van de historicus om te laten zien hoe het verleden is geweest en daarvoor moeten we teksten interpreteren, maar als de teksten er niet zijn, kunnen we ze niet gaan invullen. Het gaat dan niet meer om interpretatie, maar om stellen dat iets zo en zo is. En dat gaat mijns inziens veel te ver.

Tenniel White Knight
Tekening van de White Knight door Tenniel voor Through the Looking Glass, het vervolg op Alice (bron).

Op de website van de BBC staat vermeld over de documentaire het volgende vermeld:

She [Martha Kearney] discusses the book with a range of experts, biographers and distinguished cultural figures, from the actor Richard E Grant to children’s author Philip Pullman, and explores with them the mystery of how a retiring, buttoned-up and meticulous mathematics don, who spent almost his entire life within the cloistered confines of Christ Church Oxford, was able to capture the world of childhood in such a captivating way.

Qua experts vind ik de documentaire dun gezaaid. Zeer dun zelfs, omdat de helft bestaat uit acteurs – die niets zinnigs lijken te kunnen zeggen over Carroll whatsoever (alleen over hun eigen fascinatie met Alice, en wat voegt dat toe?) – en afstammelingen van hetzij Carroll, hetzij Alice Liddell die natuurlijk veel te veel baat hebben bij het betogen dat Carroll niet of wel verliefd was op Alice.

De ‘experts’ die dan wel aanbod komen zijn te vooringenomen met hun standpunten (‘het kan niet anders dan …’ terwijl net duidelijk is geworden dat ze een oordeel moeten vellen over een periode waarin geen bronnen beschikbaar zijn). Bovendien is het interessante standpunt van de inmiddels overleden Humphrey Carpenter niet meegenomen. Oké, de goede man is dood, maar zijn invloed in de analyse van kinderliteratuur is zo groot, dat het niet noemen van zijn naam opzien baarde.

MK BBC
Martha Kearny (bron).

Verder stelt de BBC:

Martha places Carroll’s pioneering work in the context of the Victorian imagination, where a fascination with the innocence of young girls was widespread, and goes on to explore the true nature of the relationship between Lewis Carroll and the Liddell family, uncovering the surviving clues in a piece of forensic literary detective work.

Van plaatsen in de Victoriaanse tijd was niet veel sprake. Ja, Kearny probeert een beeld te schetsen van de Victoriaans Engeland waarin veel interesse was in het kind en de kindertijd in het algemeen en waarin het vrij normaal was kinderen te fotograferen op de manier van Carroll (Tennyson merkte op dat hij de foto’s van Alice Liddell meesterlijk vond). Maar haar manier van presenteren doet je toch iedere keer weer vermoeden dat ze de mogelijkheid dat Carroll en man van zijn tijd was, niet wil meenemen in haar overweging.

En dat is jammer: de psychoanalytische aanpak van met name kinderliteratuur is al vele malen gebruikt en is dan ook niet nieuw meer. Juist heel interessant zou zijn geweest om te kijken in welke tijd Carroll leefde: welke (kinder)boeken waren toen ‘in’ en waarom? Door welke ideeën werd Carroll beïnvloed? Waarom schreef hij extra hoofdstukken bij het oorspronkelijke manuscript (even genoemd in de documentaire, maar daarna niet meer op ingegaan)? Dat zijn mijns inziens veel interessantere vragen dan het uitgekauwde ‘had Carroll pedofiele gevoelens?’

Tea Party
Alice en de Mad Tea Party, een van de hoofdstukken die Carroll later nog toevoegde (bron).

Maar helaas, zo’n programma zou waarschijnlijk uit angst voor gebrek aan interesse bij het grote publiek geen doorgang vinden. Kearny probeert de illusie van ‘degelijk’ wetenschappelijk onderzoek hoog te houden, maar ik was niet overtuigd. Het verbaasde mij dan ook niets dat de Telegraph, roddelkrant bij uitstek, de documentaire meteen aangreep om van de toren te blazen: ‘Martha Kearney’s wonderfully engaging portrait shows us the scandalous and imaginative side of Carroll’, (bron). De documentaire was volgens de krant ‘excellent’. Gelukkig maar, dan hoef ik mij al helemaal niet schuldig te voelen dat ik het tegenovergestelde vond …


Heb jij de documentaire gezien?


IMG_3070

Advertisements

4 thoughts on “Documentaire: The Secret World of Lewis Carroll

  1. Interessant artikel! Mij lijkt het inderdaad ook dat de documentaire een beetje uit was op sensatie zoeken dan iets echt nieuws en interessant te vertellen. Ook weet ik niet zeker of Alice in Wonderland echt onder de kinderliteratuur te klasseren valt. De hedendaagse bewerkingen zeker wel maar het origineel denk ik niet, ik heb het zelf nog niet helemaal doorsparteld omdat het zo een vette kluif is! Maar misschien werd het indertijd wel door of voor kinderen gelezen en zoeken we er nu te veel achter ?

    Fijn om een kritische visie over deze docu te lezen, ik heb hem nog niet gezien en denk niet dat ik hem ga opzoeken na jouw analyse 😉

    Liked by 1 person

    1. Hey, wat een fijne, uitgebreide reactie! Tsja, de titel voorspelde al niet veel goeds … Alice in Wonderland was, net als de sequel, wel echt bedoeld voor kinderen. In de tijd dat het werd geschreven (tweede helft negentiende eeuw), maakte de Engelse kinderliteratuur net een enorme groei door. Er ontstonden zelfs handleidingen voor ouders waarin stond welke kinderboeken ‘geschikt’ waren. Maar het klopt dat Alice in Wonderland, ondanks dat het bedoeld was voor kinderen, niet altijd een grote favoriet was bij haar doelgroep. Het boek heeft zijn populariteit vooral te danken aan de enorme populariteit onder volwassenen – kinderen vonden het boek vaak toch een beetje te eng ;-)! Ook nu is Alice nog best een apart boek, inderdaad vol met nonsens en daardoor niet erg ‘makkelijk’. You either love it or hate it, I’m afraid!

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s